Nitelik Ne Demek Felsefe?
Geçen gün arkadaşım Mert’le sohbet ederken birden “Nitelik ne demek felsefe?” diye sordum. O da bir an durakladı, sonra “Ya şimdi ben de onu tam çözemiyorum, ama bir şeyler duydum galiba, bir nevi kaliteli bir şey falan demek.” dedi.
Tabii, ben de düşündüm; nitelik, gerçekten sadece “kaliteli” bir şey mi? Yoksa biraz daha derinde bir şeyler var mı? Hemen kendimi felsefi derinliklere çekerek, kafamda bir sürü soru beliriverdi: “Nitelik ne demek?” ve “Felsefede nitelik nasıl anlaşılır?”
Böyle başladım işte, bu yazı da bu serüvenin mahsulü.
Felsefi Bir Tetikleyici: “Nitelik” Sorusu
Nitelik, felsefede aslında biraz daha karmaşık bir kavram. Öyle basitçe kaliteli, güzel ya da değerli anlamında kullanabileceğimiz bir şey değil. Yani, örneğin “Bu pizza harika, nitelikli bir pizza” demek, felsefi anlamda yeterli değil. Çünkü felsefeciler için nitelik, bir şeyin özünü, doğasını ve varlıklarının belirleyici özelliklerini ifade eder. Pizza örneğinden devam edersek, “Nitelikli pizza” demek, aslında pizzanın içinde ne var, nasıl bir hamur kullanılmış, malzemeleri nasıl seçilmiş gibi daha derin bir sorgulamaya gireriz.
Yani, pizza nitelikli olmalı, ama bunun yanında “Pizza nedir?”, “Pizzayı pizza yapan nitelikler nelerdir?” gibi sorular da felsefi açıdan önemli. Felsefe, aslında her şeyi bir adım daha derinlemesine düşünmeyi gerektiriyor.
Felsefede Nitelik ve Nicelik Ayrımı
Bana kalırsa, nitelik ve nicelik arasındaki farkı anlamak, hayatı biraz daha anlamlı kılabilir. Düşünsenize, hayatın çoğu şeyi sayılarla, miktarlarla belirleriz. “Kaç dakika kaldı?”, “Kaç para?”, “Kaç kişi geldi?” gibi. Ama işin içine nitelik girince, her şey farklı bir boyuta taşınıyor.
Bir örnekle açıklayayım: Diyelim ki bir arkadaşınızın doğum günü partisindesiniz. Parti çok kalabalık ve herkes neşeyle gülüp eğleniyor. Nicelik olarak bu çok “iyi” bir durum olabilir. Ama bir süre sonra fark ediyorsunuz ki, müzik çok gürültülü ve sohbet edemiyorsunuz. Herkes sadece konuşmalarının yankısını duyuyor. İşte burada nicelik ve nitelik farkı devreye giriyor. 50 kişiyle eğlenmek yerine, 10 kişiyle derin sohbetler yapabilmek, nitelik açısından daha değerli olabilir. Yani partinin “kalitesi” (nitelik), sadece “sayısı”ndan (nicelik) çok daha önemli olabilir.
Felsefi Sorgulama: Nitelik Nedir?
Evet, bir pizza örneğinden başladık ama şimdi biraz daha derine inelim. Peki, nitelik ne demek felsefe açısından? Bir şeyin “nitelik” olduğunu nasıl anlayabiliriz?
Felsefeciler genellikle bir şeyin “özsel” özelliklerine bakar. Yani bir nesne ya da kavramın varlık özünü anlamaya çalışırlar. Mesela bir çiçeği düşünün. Çiçek, görsel olarak çok güzel, ama ona “nitelikli bir çiçek” demek için sadece rengini, kokusunu ve şekli gibi yüzeysel özelliklerine bakmak yetmez. Felsefede nitelik, çiçeğin varoluşundaki temel özelliklerdir. “Bu çiçek, çiçek olmayı neyle mümkün kılıyor?”; mesela, kökleri, yaprakları, hatta aldığı güneş ışığını nasıl kullanması, o çiçeği farklı kılar. Bir çiçeğin “nitelikli” olup olmadığı, daha çok bu derin özelliklerle alakalıdır.
Kendi iç sesime şöyle düşündüm: “Vay be, bir çiçek bile felsefi anlamda tartışılabiliyor, demek ki hayat çok daha derin bir konuymuş.”
Komik Bir Hikaye: Nitelikli Mi, Nicelikli Mi?
Geçenlerde arkadaşım Burak’la kahve içiyorduk. Kahve içmeye başladık, muhabbet koyulaşmaya başladı ve o an bana bir soru sordu: “Abi, nitelik nedir ya? Şimdi ben bu konuda bir şeyler duydum ama anlamadım.”
Tabii ben de fırsat bu fırsat deyip hemen felsefi bir hava yapmaya başladım: “Eee, Burak, bu çok derin bir soru! Nitelik, bir şeyin en temel özüdür. Mesela, bir kahvenin tadı sadece içindeki malzemelerle değil, nasıl yapıldığıyla da ilgilidir. Yani, 5 lira bir kahve mi içiyorsun, 50 lira mı? Fark etmez, önemli olan o kahvenin ‘öz’üdür.”
Burak başını salladı, gözleri biraz kaydı, sonra “Ya tamam, birader, birader. Ben sadece kahve içiyorum ya, fazla derin düşünme!” dedi.
İşte felsefe böyle bir şey: Her an her şeyi sorgulamak istiyorsun ama bazen hayat seni derin sorgulamalarla boğmaz, “Ya kardeşim, şu an kahve içiyorum, bırak da tadını alayım” diyor.
Sonuç: Nitelik Felsefesi ve Hayat
Nitelik, felsefede sadece yüzeysel bir şey değil. Bir şeyin doğasını, özünü anlamaya çalışırken, işin içine farklı bir bakış açısı giriyor. “Nitelik ne demek felsefe?” sorusunun cevabı, aslında her şeyin özüne inmeye çalışan bir arayışla ilgilidir. Ama bazen de hayat o kadar karmaşık ki, kahvenin tadını almak için biraz “nitelikli” düşünmemiz yeterli.
Felsefeye girmeden önce, belki de ilk adım, her şeyin gerçekten ne olduğunu anlamak olmalı. Ve bazen de, sadece hayatı, kahveyi, pizzayı ve sohbeti olduğu gibi kabul etmek gerekir.
Nitelik, belki de her şeyin içindeki derinlikte saklıdır.